Frysting
Söltun
Ferskfiskur
Fiskimjöl
Fiskeldi
Gæðaeftirlit
Rannsóknir



Aðalsíða
Senda póst

FISKIMJÖL OG LÝSI - VINNSLA OG MARKAÐIR

Fiskimjöls- og lýsisafurðir voru um 10% af verðmæti útfluttra sjávarafurða árið 2005. Fiskimjöl er aðallega notað sem próteingjafi í dýrafóðri en lýsið er mest notað sem orkugjafi í fóðri til fiskeldis. Vaxandi markaður er fyrir fiskimjöl og lýsi vegna aukins fiskeldis víða um heim og vegna nýrra markaða sem eru að þróast og er gæludýramarkaðurinn dæmi um það. Árið 2005 voru um 3% af heimsframleiðslu fiskimjöls og 6% af heimsframleiðslu lýsis frá Íslandi.

Hvað nýtingu sumra fiskistofna varðar er ljóst að framleiðsla fiskimjöls og lýsis hentar betur en vinnsla beint til manneldis. Vinnsla afurða til manneldis getur verið óhagkvæm þannig að vinnslukostnaður verði of mikill fyrir markaðsverð afurðanna og þess vegna borgi sig ekki að vinna þær. Þetta á einkum við um sumar tegundir uppsjávarfisks, t.d. loðnu og kolmunna og að nokkru leyti einnig síld. Stjórn veiðanna á þessum tegundum er eigi að síður háð sömu reglum og aðrar fiskveiðar, þ.e. árlega er úthlutað aflaheimildum innan aflahámarksins sem byggist á vísindalegu stofnmati. Síld- og loðnuveiðar voru reyndar fyrstu veiðarnar sem takmarkaðar voru á þennan hátt og þeim hefur verið stjórnað í samræmi við vísindalega ráðgjöf um langt árabil.

Loðna, síld og kolmunni eru mikilvægustu stofnarnir sem nýttir eru til fiskimjöls- og lýsisframleiðslu og afurðir þessara stofna eru yfir 95% af verðmæti fiskimjöls- og lýsisútflutningsins frá Íslandi. Hérlendis eru 15 mjöl- og lýsisverksmiðjur og margar þeirra nota nýjustu tækni er byggist á mikilli sjálfvirkni. Allar eru verksmiðjurnar við hafnir landsins og í auknum mæli er aflinn kældur um borð til að varðveita hráefnisgæðin. Nótaskip eru afkastamestu veiðiskipin en næturnar verða að vera í samræmi við opinberar kröfur um möskvastærð.

Fiskimjölsverksmiðjur er líka mikilvægar til nýtingar á þeim hluta hráefnis er frystihús og saltfiskvinnslur geta ekki notað. Dæmi um þetta eru hryggir, roð, slóg og ýmis uppleyst efni. Með þessu er unnt að ráðstafa efni sem annars yrði til mengunar við hafnir landsins og um leið er hægt að framleiða afurðir sem fluttar eru út til margvíslegra nota á markaðnum.

Mjöl- og lýsisverksmiðjan í Helguvík

Framleiðsla fiskimjöls og lýsis

Fiskimjöls- og lýsisframleiðsla byggist á tækni sem þróuð hefur verið í áratugi. Hver framleiðslulota er háð miklu eftirliti til að tryggja gæði og rekjanleika afurðanna frá verksmiðjunni og á notkunarstað. Hráefnisgæði, hitameðferð og skiljunin verða því að vera undir stöðugu eftirliti.

Fiskimjöl og lýsi eru framleidd í samfelldri vinnslurás sem felst í suðu, pressun, þurrkun og mölun. Allt hráefnið er notað til fulls. Hér á eftir er lýst helstu þrepunum í vinnslurásinni.

Innmötun - Tekin eru sýni af hráefninu og það efnagreint til að meta ferskleika þess.
Sjóðari - Hráefnið er leitt gegnum sjóðara er hitar það með gufu í 90-95°C. Við þetta gerilsneyðist hráefnið, fiskpróteinin umbreytast og frumuhimnur rofna en um leið verður auðveldara að aðskilja uppleyst efni og lýsi frá þurrefnishlutanum.
Pressa - Maukið úr sjóðaranum er leitt að skrúfupressu og þar er mest af vökvanum pressaður úr. Eftir verður pressukakan, en það er þéttur massi sem er fluttur að þurrkaranum.
Skilvindur - Í pressuvökvanum eru auk vatns mest af lýsinu en einnig uppleyst prótein, sölt og efnisagnir í föstu formi. Þær eru fjarlægðar í svonefndum mjölskilvindum og mynda þá massa (hrat) sem er fluttur að þurrkaranum og blandað þar við pressukökuna. Vökvinn úr mjölskilvindunum flyst að lýsisskilvindum þar sem lýsið skilst frá og það er síðan hreinsað frekar og geymt til útflutnings.
Eimarar - Vatnsfasinn frá skilvindunum fer í eimara og þéttist þar en þykknið, sem nefnt er soðkjarni, blandast við pressukökuna í þurrkaranum.
Þurrkari - Pressukakan, hratið og soðkjarninn blandast saman og fara síðan í þurrkara þar sem vatn er fjarlægt með heitu lofti. Mjölið er síðan kælt, malað og geymt til útflutnings.

Markaðir

Markaðir fyrir fiskimjöl eru aðallega í Evrópulöndum en nokkuð er einnig flutt til Norður-Ameríku. Mjölið verður hluti af fóðri sem notað er í landbúnaði og í fiskeldi.

Markaðir fyrir lýsi eru aðallega í Noregi og öðrum Evrópulöndum.

Kökuritið sýnir hlutfallslegt verðmæti útflutnings fiskimjöls og lýsis árið 2005 skipt eftir aðalmarkaðssvæðum.