Lög og reglur
Rannsóknir
og stofnmat
Aflamark
Eftirlit og
framfylgd



Aðalsíða
Senda póst

ÞRÓUN STJÓRNKERFISINS FYRIR FISKVEIÐAR

Þegar útfærsla fiskveiðilandhelginnar í 200 mílur var farsællega að baki árið 1976 var ljóst að Íslendingar þurftu að setja sér nýjar reglur um umgengni við nytjastofnana og meðferð afla. Löggjöfin þar að lútandi var þá endurskoðuð frá grunni og lög um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands sett árið 1976. Með þeim var staðfest að þær skuli grundvallast á vísindalegu mati á stöðu fiskistofnanna. Settar voru nýjar reglur m.a. um möskvastærð, undirmálsfisk og friðun ákveðinna svæða og Hafrannsóknastofnun veitt heimild til tímabundinna svæðalokana í friðunarskyni. Um þetta leyti tóku einnig gildi nýjar reglur um meðferð afla og vinnslu sjávarafurða.

Síðasta aldarfjórðunginn hefur stjórnkerfi fyrir fiskveiðar Íslendinga mótast og ákvarðanir um heildarafla byggst á vísindalegri ráðgjöf íslenskra fiskifræðinga. Fyrstu árin var þróunin ekki hnitmiðuð og mátti draga af henni mikinn lærdóm síðar. Árlegur afli úr helstu nytjastofnum var oft talsvert umfram ráðgjöf vísindamanna og gerðar voru margar breytingar á lögum og reglum um stjórn fiskveiða. Á síðustu árum hefur heildaraflanum verið stjórnað á mun markvissari hátt og í samræmi við ráðgjöf vísindamanna en jafnframt hefur aflamarkskerfi (kvótakerfi) sem byggist á úthlutun framseljanlegra aflaheimilda fest sig í sessi og hefur leitt til mikillar hagræðingar í sjávarútveginum.

Leyfilegur heildarafli var fyrst ákveðinn í veiðum á humri, rækju á grunnslóð og hörpudiski árin 1973-1974 en árið 1975 var úthlutað aflamarki á einstök skip til síldveiða og árið 1980 til loðnuveiða.

Þróun kerfisins fyrir botnfiskveiðar er lýst hér á eftir í örstuttu máli.

1976 -1983 Takmarkanir á heildarafla og sókn
Árið 1976 vöruðu fiskifræðingar við því að svo hart væri sótt í þorskveiðum að hrygningarstofninn væri í hættu og að svo miklar veiðar væru ekki sjálfbærar. Þeir ráðlögðu að þorskveiðar yrðu takmarkaðar við 230.000 tonn það árið en í reynd varð aflinn 350.000 tonn. Þá var gripið til sóknartakmarkana og togurum í fyrstu leyft að vera á þorskveiðum 323 daga á ári en síðar aðeins 215 daga. Aðra daga mátti hlutfall þorsks í afla togara aðeins vera 15%. Nefndist skipulag þetta í daglegu tali "skrapdagakerfi" og reyndist afar óhagkvæmt fyrir sjávarútveginn.

Það versta var þó að árið 1983 mældist hrygningarstofn þorsks í sögulegu lágmarki, eða rétt yfir 200.000 tonnum. Veiðidánartalan var mjög há og aflinn það ár varð um 100.000 tonnum meiri en ráðlagt var.

1984 Úthlutun aflamarks til einstakra skipa
Þegar hér var komið sögu var brugðið á ný ráð í botnfiskveiðunum og úthlutað aflamarki með takmörkuðum framsalsheimildum á hvert skip. Aflamarkið byggðist á hlutdeild skipsins í leyfilegum heildarafla og var miðað við aflareynslu skipsins árin þrjú á undan. Lítil sátt var þó um þetta nýja kerfi sem ýmsir töldu ónauðsynlegt og óréttlátt.

1985-1990 Aflamark og sóknarmark
Árið 1985 var komið á sóknarmarkskerfi í botnfiskveiðum fyrir þær útgerðir sem kusu það frekar en aflamarkskerfi og fjöldi skipa var gerður út á sóknarmarki. Um helmingur þorskaflans og sum árin allt að tveir þriðju hlutar aflans byggðust á sóknarmarki en skipin sem voru á sóknarmarki gátu á þessu tímabili komist aftur inn í aflamarkskerfið með aukna hlutdeild. Fram til ársins 1988 gátu enn fremur bátar undir 10 rúmlestum veitt án takmarkana en bátar undir 6 rúmlestum gátu stundað frjálsar veiðar til ársins 1990.

Afli botnfisks var enn langt umfram vísindalega ráðgjöf á þessu árabili og kom þar hvort tveggja til að leyfilegur heildarafli var ákveðinn umfram ráðgjöfina og að aflinn sjálfur fór fram úr þeim heildarafla sem stefnt var að. Það kom í ljós að erfitt var að stjórna veiðunum og mikill ágreiningur var innan sjávarútvegsins milli þeirra sem voru fylgjandi sóknarstýringu og hinna er töldu að virk fiskveiðistjórn þyrfti að byggjast á aflamarkskerfi með framseljanlegum aflaheimildum fyrir hvert skip.

Lög nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða, endurútgefin sem Lög nr. 116/2006
Ítarleg og heildstæð lög um stjórn fiskveiða voru sett árið 1990. Þau byggjast á aflamarkskerfi þar sem aflamarkinu (kvótanum) er úthlutað til einstakra skipa á grundvelli aflahlutdeildar hvers skips. Kvóti skips á hverju veiðitímabili eða vertíð ræðst þannig af leyfðum heildarafla viðkomandi tegundar og hlutdeild skipsins í þeim heildarafla. Aflamarkið er heimilt að flytja milli skipa og aflahlutdeildina má framselja á önnur skip en með nokkrum takmörkunum. Leyfður heildarafli er í flestum veiðum miðaður við 12 mánaða tímabil, frá 1. september ár hvert til 31. ágúst næsta árs. Fiskveiðiárið var áður almanaksárið en breytingin var gerð í þeim tilgangi að draga úr veiðum sumarmánuðina þegar fiskurinn er viðkvæmastur fyrir skemmdum og vant starfsfólk fiskvinnslufyrirtækja er í sumarleyfum. Lögin um stjórn fiskveiða hafa tekið allmiklum breytingum frá því að þau tóku gildi í janúar 1991 og hafa því verið endurútgefin sem Lög nr. 116/2006.