Landhelgin
Þróun
stjórnkerfis
Lög og reglur
Rannsóknir
og stofnmat
Aflamark
Eftirlit og
framfylgd
Aðalsíða
Senda póst
RANNSÓKNIR OG STOFNMAT
Hafrannsóknastofnun er miðstöð vísindalegra rannsókna á nytjastofnum sjávar. Þar vinna um 150 manns og þar af eru 100 vísindamenn og aðstoðarmenn þeirra. Stofnunin rekur þrjú rannsóknaskip. Veigamestar í starfi Hafrannsóknastofnunar eru kerfisbundnar rannsóknir er miða að því að meta stærð og ástand nytjastofna svo og ráðgjöf um nýtingu þeirra en hún er grundvöllur leyfilegs hámarksafla er stjórnvöld ákveða ár hvert. Stofnunin gefur út ítarlega skýrslu í maí á hverju ári sem oftast er kölluð "Ástandsskýrslan". Í henni er fjallað um ástand nytjastofna sjávar og horfur fyrir næsta ár og þar er enn fremur birt ráðgjöf stofnunarinnar fyrir heildaraflann næsta fiskveiðiár. Hafrannsóknastofnunin er í daglegu tali oft kölluð Hafró. Stofnunin er virkur þátttakandi í starfi Alþjóðahafrannsóknaráðsins (ICES) og ráðgjafarnefnd hennar og vinnunefndum. Stofnmat Hafró er þannig lagt fyrir fundi í nefndum ICES áður en stofnunin birtir ráðgjöf sína.
Hafró tekur einnig þátt í starfi nokkurra annarra fjölþjóðlegra stofnana og má þar nefna:
Norðaustur-Atlantshafs fiskveiðinefndina (NEAFC),
Norðvestur-Atlantshafs fiskveiðinefndina (NAFO), og
Norður-Atlantshafs spendýraráðið (NAMMCO)
Íslenskir vísindamenn hafa einnig verið virkir í mörgum fjölþjóðlegum verkefnum sem þessar stofnanir hafa skipulagt og taka þátt í verkefnum með erlendum vísindastofnunum og háskólum.
Hafrannsóknastofnun hefur nú fengið nýtt skip sem er bæði stórt og tæknilega vel úr garði gert. Skipinu hefur verið gefið nafnið Árni Friðriksson eftir frumkvöðli fiskirannsókna hérlendis og fyrrum forstjóra Hafrannsóknastofnunar. Að frumkvæði Landssambands íslenskra útvegsmanna fjármögnuðu íslenskir útgerðarmenn smíði skipsins. Myndina tók Einar Ásgeirsson, starfsmaður Hafrannsóknastofnunar |
 |
Stofnmat
Stofnmat felst í að meta stærð fiskistofns á líðandi stund og áætla vaxtarhraða og aðra þætti sem eru mikilvægir til mats á afrakstursgetu stofnsins. Gögn sem geta nýst við stofnmat eru:
- Afli, þ.e. magnið sem veitt er
- Sýni úr aflanum, þar sem mældur er aldur, lengd, þyngd, kyn og kynþroski
- Bergmálsmælingar
- Stofnmælingar (röll)
- Aflabrögð fiskiskipa þar sem fylgst er með afla með hliðsjón af sókn
Ef afli tegundar samanstendur af mörgum aldursflokkum er hægt að nota stærðar- og aldurssamsetningu í sýnum ásamt heildarafla til að reikna út fjölda fiska sem veiddur er úr hverjum árgangi. Sýnin eru tekin úr afla úr öllum veiðarfærum, af öllum miðum og allt árið um kring og gögnin notuð til útreiknings fyrir aflann í heild. Niðurstöðurnar ásamt áætlun um náttúruleg afföll eru notaðar til að reikna út stofnstærð. Aldursgreindur afli er grundvöllur stofnmats á mörgum mikilvægum botnfisktegundum á Íslandsmiðum.
Aldur fiska er greindur út frá árhringjum í kvörnum eða hreistri en í sumum tegundum gengur sú aðferð ekki og hefur það komið sér illa, t.d. í rannsóknum á karfa. Fyrir skammlífar tegundir eins og loðnu nýtist aldursgreining afla ekki í stofnmati en aldursgreining síldaraflans er hins vegar þáttur í stofnmati. Bergmálsmælingar eru helsta aðferðin til að meta stofnstærð síldar, loðnu og úthafskarfa en þessir fiskar halda sig allir nærri yfirborði sjávar. Mælingarnar byggjast á því að sundmagi fisks, sem er fullur af lofti, endurvarpar hljóðbylgjum.
Aflabrögð fiskiskipa eru ákveðinn mælikvarði á þróun veiðistofns. Aukinn afli við óbreytta sókn er vísbending um að stofn sé vaxandi og samdráttur í afla bendir til að stofninn sé á niðurleið. Mælikvarðinn er afli á sóknareiningu sem felur í sér að við útreikninga verður að nota staðla fyrir afkastagetu fiskiskipa og helst fyrir hverja gerð veiðarfæra t.d. í þorskveiðum.
Stofnmæling botnfisks með "togararöllum" og "netaröllum" og á síðari árum einnig stofnmæling úthafsrækju í "rækjuröllum" felst í leiðöngrum þar sem veitt er á ákveðnum veiðislóðum með stöðluðum veiðarfærum og við stöðluð skilyrði að öðru leyti. Stofnmælingar gefa vísbendingar um þróun veiðistofns og nýliðun frá ári til árs. Togararöllin hófust 1985 og nú taka t.d. 4 togarar svo og rannsóknaskip þátt í vorrallinu og toga á yfir 500 stöðum á miðunum fyrir stofnmælingar á þorski og ýsu en hauströllin eru nokkuð umfangsminni. Netaröllin beinast aðallega að aldurssamsetningu hrygningarstofns og ástandi hrygningarfisksins.
Mat á þorskstofninum - aðferðir í stórum dráttum
Stofnmat fyrir þorsk er gott dæmi um samspil þeirra aðferða sem getið var hér á undan. Rannsóknirnar eru þrenns konar:
- Aldursgreindur afli
- Afli rannsóknaskipa Hafró
- Stofnmælingar (röll)
Þess má geta að árlega eru um 15.000 þorskar teknir til greiningar á aldri, lengd, þyngd og kynþroska.
Vöxtur þorsks er mjög háður stærð loðnustofnsins sem er helsta æti hans. Erfitt er hins vegar að áætla stærð loðnustofnsins meira en ár fram í tímann og þessi óvissa er nú mikill áhrifavaldur í útreikningum fyrir þróun þorskstofnsins.
Fyrir mat á stofnstærð, t.d. þorsks, er mjög mikilvægt að byggja á samfelldum aldurs-aflagreiningum. Reyndar er matið á stærð hvers árgangs í stofninum nákvæmast þegar árgangurinn er að hverfa úr aflanum (t.d. við 12 ára aldur þorsks) vegna veiða og náttúrulegra affalla en gögn um hegðun fyrri árganga nýtast við mat á afrakstursgetu þeirra árganga sem nú eru veiddir úr stofninum. Í íslenska þorskstofninum eru náttúruleg afföll talin vera um 20% árlega.
Línuritið sýnir stofnmat þorsks á Íslandsmiðum árin 1981-2006 og eru sýnd tvenns konar gildi fyrir hvert ár. Dökkbláu súlurnar sýna niðurstöður stofnmatsins sem gert var á viðkomandi ári en ljósu súlurnar sýna stofnmatið "bakreiknað" síðar, þegar fyrir lágu meiri upplýsingar um stærð árganganna. Á árunum 1997-2000 virðist stofninn hafa verið ofmetinn svo að miklu munar en síðan þá virðast niðurstöður í mun betra samræmi við hið upprunalega mat. Stærð viðmiðunarstofnsins (4 ára fiskur og eldri) var metin 650.000 tonn í upphafi árs 2007.
Enn er margt ólært um áhrif stofna hver á annan, t.d. samspil þorskstofnsins við stofna þeirra tegunda sem eru hluti af fæðu hans. Fjölstofnarannsóknir eru meðal mikilvægra rannsóknaverkefna sem Hafrannsóknastofnun vinnur nú að.
Mat á ástandi karfastofna - aðferðir í stórum dráttum
Karfastofnana er erfitt að meta af ýmsum ástæðum. Hingað til hafa áreiðanlegar aðferðir ekki verið fyrir hendi til að meta aldur fisksins sem veiðist og þess vegna ekki mögulegt að meta stærð hvers árgangs í veiðistofninum. Nú er hins vegar unnið að þróun nýrra aðferða til að aldursgreina gullkarfa. Karfi er afar útbreiddur á Íslandsmiðum og finnst einnig utan lögsögunnar og eykur það umfang nauðsynlegra rannsókna. Þá er þess einnig að geta að á Íslandsmiðum eru a.m.k. tvær aðgreindar karfategundir nýttar í stórum stíl, þ.e.
Sebastes marinus (gullkarfi) og Sebastes mentella sem greinist í tvo stofnþætti - djúpkarfa og úthafskarfa, sem eru mismunandi hvað útbreiðslu og stofnstærð varðar.
Karfaafli á sóknareiningu hefur verið skráður kerfisbundið í togararöllum frá árinu 1985 og á veiðiskipum almennt síðan 1986. Skráningum á afla og meðallengd karfans í aflanum er nú haldið aðskildum fyrir tegundirnar tvær. Breytingar á fiskstærð og afla á sóknareiningu gefa vísbendingar um ástand stofnsins og stofnstærðina.
Mat á ástandi rækjustofna - aðferðir í stórum dráttum
Rækjan á Íslandsmiðum skiptist í aðalatriðum í rækju á grunnslóð (innfjarðarækju) annar vegar og úthafsrækju hins vegar. Stofnmat og stjórn rækjuveiðanna tekur mið af þessu. Hvað stærðina varðar eru staðbundnir stofnar á grunnslóð breytilegir frá einum tíma til annars og einu svæði til annars. Hverju veiðisvæði er því stjórnað sérstaklega og leyfilegur hámarksafli ákveðinn í samræmi við ráðgjöf sérfræðinga Hafró.
Mat á stærð rækjustofna er byggt á gögnum um afla á sóknareiningu og stofnmælingum í rækjuröllum en einnig á stærðardreifingu rækjunnar í aflanum, vexti hennar, nýliðun og hlutfalli kven- og karlrækju miðað við stærð. Við matið á ástandi og horfum fyrir úthafsrækjustofna er enn fremur tekið tillit til þess hve mikið er af smáþorski á miðunum því að rækja er mikilvæg í æti hans.
Mat á loðnustofninum - aðferðir í stórum dráttum
Mat á loðnustofninum fer fram síðla hausts og að vetrarlagi. Loðnan er skammlíf, hegðar sér afar breytilega hvað útbreiðslusvæði varðar og er breytileg að stærð og kynþroska eftir aldri. Stofninn er metinn með bergmálsmælingum og aldursgreiningu aflans.
Uppfært í ágúst 2006
| Sjávarútvegsráðuneytið |