VEIÐARFÆRI

Íslenski fiskiskipaflotinn notar fjölbreytta tækni við veiðarnar og veiðarfærin eru afar margvísleg, þ.e. handfæri, lína, ýmis konar lagnet, dragnót, botnfiskvörpur af ýmsum gerðum, flotvörpur, síldarnót og loðnunót, loðnuflotvarpa, humarbotnvarpa og rækjubotnvarpa og loks plógar fyrir kúfiskveiðar og gildrur fyrir beitukóngsveiðar.

Aflinn sem fæst í þessi veiðarfæri er líka mjög mismikill og misjafnlega verðmætur eins og kemur fram í eftirfarandi töflu. Hún sýnir aflann og verðmæti hans eftir veiðarfærum 2006.

Rækjutroll með góðum afla kemur um borð

Hvað einstaka stofna botnfisks varðar sýnir meðfylgjandi tafla þann afla sem kom í hverja gerð veiðarfæra árið 2006. Aflinn er í þúsundum tonna. 

Vörpur
Vörpur eru trektlaga netpokar sem dregnir eru lárétt í sjónum. Þær skiptast í botnvörpur og flotvörpur eftir því hvort þær eru dregnar við botn eða miðsævis. Þær eru oftast flokkaðar eftir því hvernig þær vinna og við hvers konar veiðiskap þær eru notaðar. Hér við land eru notaðar þrenns konar botnvörpur, þ.e. fiskivarpa, rækjuvarpa og humarvarpa en aðallega ein gerð af flotvörpu. Hún var áður mest notuð á úthafskarfaveiðum en hefur í auknum mæli verið notuð við síld- og loðnuveiðar með góðum árangri og allur kolmunni er veiddur í flotvörpu.

Botnvarpa

Botnvarpa
Botnvarpa er með mikilvægustu veiðarfærum sem notuð eru á Íslandsmiðum og hefur verið aðlöguð margvíslegum veiðiskap, allt frá botnfiski til rækjuveiða. Hún er notuð á mismiklu dýpi, allt frá 80 m og niður á 1.500 m dýpi. Í botnfiskveiðum er lágmarksmöskvastærð 135 mm og tækni er eykur kjörhæfni vörpunnar er krafist á sumum svæðum. Í rækjuveiðum er lágmarkið fyrir möskvastærð 45 mm í vængjum vörpunnar og miðneti en 36 mm í pokanum. Í humarvörpu er lágmarksmöskvastærðin 135 mm í netþaki og 80 mm í öðrum hlutum vörpunnar.

Veiðar með botnvörpu

Myndin gefur hugmynd um stærð fiskivörpu í botnfiskveiðum. Varpan nær 200 m frá toghlerunum og til enda pokans og skuttogari er sýndur draga hana á 1.500 m dýpi. Þær tegundir sem mest eru veiddar í fiskivörpu eru þorskur, ýsa, karfi,  ufsi og grálúða en meðal annarra fisktegunda sem einnig eru að stórum hluta veiddar í vörpu eru skarkoli, steinbítur, langa og gulllax.

Þrátt fyrir takmarkanir á möskvastærð í botnvörpum er hætt við að seiði og ungfiskur veiðist með en mismikið eftir veiðislóð. Til að sporna við þessu hafa verið þróaðar aðferðir er auka kjörhæfni veiðarfæranna, þ.e. sleppa aukaaflanum framarlega úr vörpunni. Svokallaðir legggluggar og fiskiskiljur eru notaðar í þessu skyni í botnvörpum á mörgum veiðisvæðum.

Rækjuvörpur eru yfirleitt stærri en venjulegar fiskivörpur en með minni möskva og styttra er úr vörpunni í toghlerana, því að rækju er ekki "smalað" á sama hátt og fiski í vörpuna. Rækjuvarpa er oftast dregin hægt og almennt er togtíminn langur við rækjuveiðar og getur farið upp í 10-12 tíma á úthafsrækjuveiðum. Það hefur lengi verið vandamál við rækjuveiðar að mikið af seiðum og ungfiski veiðist sem aukaafli. Til að sporna við þessu eru seiðaskiljur settar í vörpuna aftast í belg hennar en framan við pokann og þar er fiski og seiðum, sem eru stærri en rækjan, hleypt úr vörpunni í drætti. Skylda er að nota seiðaskiljur við veiðar á úthafsrækju og er það einkum gert til að draga úr veiðum á smákarfa og smárri grálúðu. Smárækjuskiljur eru einnig notaðar á sumum veiðisvæðum en þær sleppa smæstu rækjunni og smæstu fiskseiðum úr vörpunni.

Á síðustu árum hafa svonefndar tvíburavörpur rutt sér til rúms en þá eru tvær vörpur dregnar samtímis hlið við hlið. Kosturinn við að nota tvær minni vörpur í stað einnar stórrar er að með sama vélarafli er hægt að auka verulega veiðigetuna. Tvíburavörpur hafa á síðustu árum einnig orðið algengar í humarveiðum.

Flotvarpa
Flotvarpa er fyrst og fremst notuð við veiðar á úthafskarfa á Reykjaneshrygg en er nú einnig orðin mikilvæg í veiðum á síld, loðnu og kolmunna. Flotvörpur eru afar stór veiðarfæri og eru oft nefndar gloríutroll, en nafngiftin mun eiga rætur í þróunarferli vörpunnar hérlendis fyrir um áratug. Flotvörpur eru á margan hátt frábrugðnar botnvörpum að gerð enda dregnar miðsævis og snerta sjaldan botn. Í þeim er oftast nælon eða enn léttari sterk efni til að létta vörpuna í drætti. Möskvar eru yfirleitt stærri en í botnvörpu þó að sömu ákvæði gildi um möskvastærð við botnfiskveiðar, þ.e. 135 mm eða 155 mm lágmarksmöskvastærð eftir veiðisvæðum.

Veiðar með flotvörpu

Myndin sýnir stærðarhlutföll skips og flotvörpu, t.d. fyrir skuttogara á úthafskarfaveiðum. Þess má geta að netop vörpunnar getur verið um 23.000 fermetrar en það samsvarar samanlagðri stærð 5 fótboltavalla.

Nýleg gerð flotvörpu er svonefnt þantroll og hefur það aukinn stöðugleika og rými við netopið. Þantrollið er notað við veiðar á loðnu, síld og kolmunna. 

Á kolmunna- og síldveiðum tíðkast í vaxandi mæli að tvö stór skip dragi eina flotvörpu og skipta þá aflanum milli sín.

Lagnet
Lagnet eru lögð við sjávarbotn og eru til í mörgum mismunandi útfærslum og er þá talað um þorskanet, ýsunet, grásleppunet, kolanet, silunganet o.s.frv. Mismunurinn felst einkum í möskvastærð en einnig er munur á efni, stærð og gerð netanna. Veiðarnar byggjast á því að fiskurinn syndi á netið og festist í því og oftast fer garnið undir tálknlokin. Net eru ferköntuð, afmörkuð að ofan með flotteini og að neðan er oftast blýteinn.

Þorskanet eru einkum notuð á vetrarvertíð við veiðar á þorski er hann gengur til hrygningar seinni hluta vetrar. Lágmarksmöskvastærðin er 139,7 mm (5 1/2 tommur) en hámarksstærð er 203,8 mm (8 tommur). Netin eru 30-70 möskva djúp og um 50 metra löng. Nokkur net eru í hverri trossu og nokkrar trossur lagðar af hverju skipi. Netin eru látin liggja í 1-2 sólarhringa áður en þeirra er vitjað en miklu getur munað á gæðum fisks eftir því hve lengi hann liggur í netunum.

Ýsunet eru svipuð þorskanetum að stærð og gerð en hafa heldur smærri möskva, 140-150 mm, og eru eingöngu notuð sunnan- og suðvestanlands.

Lagnet

Hringnót
Hringnótin er einnig nefnd herpinót eða snurpunót en hringnætur eru stærstu veiðarfæri sem notuð eru á Íslandsmiðum hvað þyngd og umfang varðar. Þær eru mest notaðar við veiðar á loðnu og síld.

Hringnót er netgirðing sem lögð er í hring utan um torfu af uppsjávarfiski. Við efri brún netsins eru flot sem halda því uppi en neðri teinn nótarinnar er þyngdur með blýsökkum og svonefndur snurpuvír þræddur í gegnum snurpuhringi sem hengdir eru á neðri netteininn. Þegar vírinn er dreginn inn herpist nótin saman að neðan og fiskurinn lokast inni í henni. Smám saman er nethringurinn minnkaður og fiskinum loks dælt upp í skipið með öflugri dælu.

Hringnót og skip að veiðum

Dragnót
Dragnótin eða snurvoð er mest notuð við veiðar á sand- og leirbotni nálægt landi. Hún er aðallega notuð til þorsk- og flatfiskveiða en um 40% alls flatfiskaflans fæst í dragnót. Dragnótin er ríkjandi í sandkola og skrápflúruveiðum og um tveir þriðju hlutar skarkolaaflans kemur í þetta veiðarfæri. Dragnótin er notuð allt í kringum landið og mest er veitt á 40-60 m dýpi. Dragnótin líkist að sumu leyti lítilli vörpu en er einfaldari að gerð. Á henni eru hvorki toghlerar né togvírar en fremst á henni eru vængir er tengjast við belginn sem mjókkar eins og trekt aftur að pokanum.

Lágmarksmöskvastærð í dragnót er eins og í botnvörpum ýmist 135 mm eða 155 mm eftir veiðisvæðum. Við veiðar á langlúru og þykkvalúru á djúpslóð eru þó 120 mm möskvar leyfðir en belgurinn verður þá að vera útbúinn með leggglugga.

Lína og handfæri
Handfærið er elsta veiðarfæri landsmanna en er nú líklega að frátöldum önglunum sjálfum óþekkjanlegt frá forverum sínum en á síðustu árum hefur tölvutæknin einnig komið til sögunnar og gert veiðiskapinn auðveldari og afkastameiri. Útbúnaðurinn er nú rúlla, færi, slóði og sökkur. Rúllan er fest við borðstokkinn og á henni er 50-200 m langt færi en á enda þess er festur 6-8 m langur slóði. Við slóðann eru hnýttir taumar og á þeim eru önglarnir en á enda slóðans er sökka. Önglarnir eru oftast um 10 cm langir og mest er beitt gervibeitu, en það er þunnur, litaður gúmmíhólkur. Færinu er slakað niður undir botn eða á það dýpi sem talið er að fiskurinn haldi sig. Síðan er híft og slakað á víxl (keipað) uns fiskurinn hefur bitið á en þá er færið dregið upp. Nú til dags eru nær eingöngu notaðar tölvustýrðar, rafknúnar rúllur sem keipa og hífa á sjálfvirkan hátt. Á handfæri er mest veiddur þorskur og nokkuð af ufsa en veiðarnar eru fyrst og fremst stundaðar á opnum smábátum undir 6 brúttótonnum að stærð.

Lína hefur þróast út frá handfærinu og er mun afkastameira veiðarfæri. Lína er mest notuð við veiðar á þorski, ýsu, steinbít, löngu og keilu. Túnfiskveiðar hafa einnig verið stundaðar djúpt suður af landinu með svonefndri flotlínu sem flýtur við yfirborðið. Nú eru fimm gerðir af línu notaðar hér við land, þ.e. fiskilína, lófótlína, lúðulóð, hákarlalína og túnfisklína.

Fiskilína samanstendur af lóð, taumum og önglum. Öngull er á hverjum taumi sem oft er 40-50 cm langur en taumarnir eru festir í lóðina. Oftast eru yfir 100 önglar á hverri lóð og fjórar lóðir tengdar saman og kallast þetta bjóð eða bali. Í stærri línuveiðibátum geta verið allt að 40 balar í einni lögn og er línan þá rúmlega 20 km á lengd með um 16.000 öngla. Beitan er oftast síld, loðna eða smokkfiskur og línan er beitt sjálfvirkt í svonefndum línubeitingarvélum um leið og lagt er. Á landróðrabátum er línan beitt í landi.

Handfæraveiðar með nútíma tölvurúllum.

Uppfært í júlí 2007