VÖKTUN HAFSINS - FJÖLÞJÓÐLEGT SAMSTARF

Ísland hefur verið meðal stofnaðila að fjölþjóðlegum samstarfssamningum um verndun Norðaustur-Atlantshafsins. Oslóarsamningurinn frá 1972 fjallaði um verndun hafsins gegn losun úrgangsefna frá skipum og flugvélum og Parísarsamningurinn frá 1974 um verndun hafsins gegn mengun frá landstöðvum. Árið 1992 voru þessir samningar endurskoðaðir og sameinaðir í hinum svokallaða OSPAR samningi sem gekk í gildi í mars 1998 en Ísland fullgilti fyrir sitt leyti þennan samning árið áður. Ísland er einnig meðal stofnaðila að AMAP - Arctic Monitoring and Assessment Programme, sem er vinnuhópur um vöktun og ástand Norður-heimskautssvæðisins er tók til starfa árið 1991.

Samningurinn um verndun hafrýmis Norðaustur-Atlantshafsins - OSPAR
Einn af lykilþáttunum í samstarfi þjóða samkvæmt OSPAR samningnum er að annast fjölþjóðlegt verkefni um vöktun og mælingar á efnum sem mengað geta hafið og vistkerfi þess. Verkefnið nefnist Joint Assessment and Monitoring Programme (JAMP). Niðurstöður verkefnisins geta síðar orðið grunnur raunhæfra áætlana um mengunarvarnir. Alþjóðahafrannsóknaráðið (ICES) er ráðgefandi um ýmis tæknileg atriði verkefnisins og vinnur úr gögnum um mengunarefni í hafinu fyrir OSPAR.

AMSUM hópurinn
Árið 1989 setti ríkisstjórn Íslands á fót vinnunefnd vísindamanna og sérfræðinga stjórnvalda til að skipuleggja og vinna yfirlitsrannsóknir um ástand fiskimiðanna við landið hvað mengunarefni og önnur snefilefni varðar í hafinu sjálfu, sjávarseti og tilteknum lífverum. Með þessu hófst samstarf sérfræðinga frá umhverfisráðuneyti og ýmsum íslenskum rannsóknastofnunum. Vinnuhópnum var falið að uppfylla af Íslands hálfu þær kröfur sem samstarf innan JAMP og AMAP gerir til aðildarþjóðanna. Vinnunefndin gengur undir nafninu AMSUM hópurinn.

Skýrslur AMSUM hópsins komu út árið 1995 og síðan aftur 1999 með ítarlegum niðurstöðum. Umhverfisráðuneytið gaf skýrslurnar út en nýrri skýrsluna má einnig nálgast á heimasíðu Hollustuverndar ríkisins.

Heildarniðurstöður rannsókna á íslensku hafsvæði og íslenskum sjávarafurðum voru í stuttu máli eftirfarandi:

• Mengunarefni finnast aðeins í afar litlum mæli.
• Snefill þungmálma er talinn vera af náttúrulegum völdum.
• Geislavirkni verður vart en í mjög litlum mæli.
• Þrávirk lífræn mengunarefni er aðeins að finna í afar litlum styrk á Íslandsmiðum.

Niðurstöður AMAP
Vöktun og mælingar á Norður-heimskautssvæðinu hófust með starfi AMAP árið 1991 sem hluti af áætlun um umhverfisvernd heimskautssvæðisins og fólst hún í vöktun og mælingum á ákveðnum mengunarefnum á öllu svæðinu. Ítarleg skýrsla hefur komið út með niðurstöðunum og í heild er niðurstaða skýrslunnar sú að í samanburði við flest önnur svæði jarðar hafi Norður-heimskautssvæðið haldist hreint og lítt mengað. En skýrslan minnir einnig á að hvað sum mengunarefni varðar geta ýmsar kringumstæður valdið mengunarhættu í sumum vistkerfum og fyrir ákveðna hópa fólks.

Í skýrslu AMAP er lýst áhyggjum af hugsanlegri mengun vegna þrávirkra lífrænna efna svo sem skordýraeiturs á borð við HCH, efna úr iðnaði svo sem PCB og efna er verða til við bruna, en í þeim flokki eru díoxín-, furan- og fjölhringa lífræn klórvatnsefni (PAH), en einnig vegna geislavirkra efna og þungmálma.

Í skýrslunni er einnig ályktað að stjórnvaldsaðgerðir í Evrópu og Norður-Ameríku hafi dregið úr mengun vegna þrávirkra lífrænna efna, þungmálma og mengandi brennisteins- og köfnunarefnissambanda. Almennt séð er ekki hægt að tengja mengun vegna þrávirku efnanna neinni þekktri uppsprettu á Norður-heimskautssvæðinu og hana er aðeins hægt að útskýra með flutningi frá svæðum miklu sunnar. Geislavirknina má hins vegar rekja til tilrauna með kjarnavopn í andrúmsloftinu áður fyrr en einnig til mengunar frá endurvinnslustöðvum geislavirkra efna í Evrópu og Chernobyl kjarnorkuslyssins árið 1986. Mengun vegna þungmálma er mest rakin til iðnaðar.

AMAP skýrslan lýsir einnig aðaldreifileiðum mengunar, þ.e. flutningi með lofti, ám og fljótum svo og hafstraumum. Loftdreifingin skiptir mestu máli í flutningi þrávirkra lífrænna mengunarefna og geislavirkra efna af suðlægari slóðum en hafstraumarnir flytja líka vatnsleysin, þrávirk mengunarefni og geislavirk efni og berast þau víða um höf af þeim sökum.