NIÐURSTÖÐUR MÆLINGA Á SJÁVARAFURÐUM

Hér fara á eftir sumar af helstu niðurstöðum rannsókna á snefilefnum í íslensku sjávarfangi, þeirra sem fylgst er með við vöktun á mengun. Allar hafa mælingarnar farið fram á nokkrum undanförnum árum. Sum þessara efna eru til staðar af eðlilegum orsökum en önnur efni eru manngerð og finnast ekki af öðrum ástæðum en mannavöldum í vistkerfinu og teljast því alltaf mengandi. Ítarlegar niðurstöður er að finna í skýrslu AMSUM hópsins 1999 og í ýmsum skýrslum Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins.

Þungmálmar
Niðurstöður mælinga á þungmálmum í nokkrum tegundum sjávarfangs eru sýndar í eftirfarandi töflu en rannsóknirnar fóru fram árin 1994-96 á Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins fyrir AMSUM hópinn og í samstarfi Rf við aðrar rannsóknastofnanir. Þetta eru niðurstöður úr miklum fjölda mælinga á misstórum fiski, rækju og humri. Niðurstöður miðast við ferskvigt.

Snefilmálmur	Þorskur flök	Ýsa flök	Þykkva- lúra	Rækja	Humar halar	Atlants hafslax
Blý Pb g/kg	<10	<10	<10	<10	<10	<10
Kadmín Cd g/kg	0.3-2.0	0.3-0.4	1.6	5.0-10.8	10.6-16.4	0.6
Kvikasilfur Hg g/kg	14-40	25-43	119	6-58	56-100	57

AMSUM skýrslan (1999) sýnir eftirfarandi niðurstöður fyrir smáþorsk, 30-45 cm langan. Niðurstöður miðast við ferskvigt.

Snefilmálmur	Flök a)	Lifur b)
Blý  Pb  g/kg	6	50
Kadmín  Cd  g/kg	0,7	114
Kopar  Cu  mg/kg	0,23	3,4
Arsen  As  mg/kg	4,0	3,7
Kvikasilfur  Hg  g/kg	25

a) Byggt á mælingum 1994-96, b) meðaltöl fyrir 1990-96

Til samanburðar eru þau mörk sem Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna (FAO) hefur sett fyrir sjávarafurðir svo og mörk Evrópusambandsins (ESB). Þessi viðmið eru mismunandi eftir tegundum afurða.

Snefilmálmur	FAO a)	ESB b)
Blý  Pb  g/kg	500-10.000	200-2.000
Kadmín  Cd  g/kg	50-2.000	50-1.000
Kvikasilfur  Hg  g/kg	100-1.000	500-1.000

a) FAO Dreifirit vegna sjávarafurða nr. 764/825,                                     b) Reglugerð ESB 93/351 og drög 1999 (ESB ENTR/5799/99-rev 1-EN)

Þungmálma í lífverum á Íslandsmiðum er oftast að finna í afar litlum styrk og jafnvel greinast þeir ekki með nákvæmum og næmum mælitækjum. Kadmín hefur þó stundum mælst í hærra lagi í lifur og öðrum innyflum en ekki í fiskholdi. Talið er að kadmín finnist þó aðeins af náttúrulegum ástæðum en bendi ekki til mengunar af mannavöldum.

Geislavirk efni
Samsætan Cs-137 er oftast notuð til að mæla geislavirkni í lífverum. Hún hefur orðið til við tilraunir með kjarnavopn og í kjarnorkuverum og hættir til að safnast fyrir í lífverum. Eftirfarandi tafla sýnir niðurstöður geislamælinga á íslenskum þorski, síld og sandkola. Mælingar á fiski úr Norðursjó eru til hliðsjónar. Niðurstöður miðast við ferskvigt.

a) Íslenskar rannsóknir, 1989-92,                                                           b) Rannsóknir á fiski úr Norðursjó 1989-91

Þessar niðurstöður sýna að þrátt fyrir að geislavirk efni megi greina í íslensku sjávarfangi er þau í mun minni styrk en t.d. í Norðursjávarfiski. Mælingar á geislavirkum efnum í sjónum sjálfum sýna einnig að á Íslandsmiðum er þau að finna í mun minni styrk en í Norðursjó og sunnar í Atlantshafinu. Á Íslandsmiðum er þessi mengunarefni að finna í styrk sem er minni en 1/1000asti hluti af þeim viðmiðum sem samþykkt hafa verið alþjóðlega.

Þrávirk lífræn mengunarefni
Í þessum flokki eru afar mörg efni sem finnast í vistkerfinu og aðallega af mannavöldum. Sum þeirra má greina í lífverum við Ísland. Niðurstöður nokkurra rannsókna sjást í fylgjandi töflu og til samanburðar niðurstöður mælinga á fiski úr Norðursjó. Niðurstöðurnar miðast við ferskvigt.

	Þorskur lifur g/kg	Síld hold g/kg	Sandkoli lifur g/kg
Hópur 7 PCB efna*
Ísland 1989-92	64-117	3-9	19-58
1989	260-560	20-100
HCB
Ísland 1989-92	13-38	1-2	5-10
Norðursjór 1989	28
p,p-DDE
Ísland 1989-92	43-75	3-9	12-54
Norðursjór 1989	160

* CB 28, 52, 101, 118, 153, 138, 180

Í frekari rannsóknum á þorsklifur og þorskholdi árin 1994-96 var leitað 15 efna úr hópi PCB efna, HCB and DDT afleiða og fundust þau í lifur en reyndust flest neðan greiningarmarka í þorskholdi. Í öllum tilvikum var styrkur þessara efna langt neðan þeirra viðmiða sem tíðkast í markaðslöndunum fyrir íslenskar sjávarafurðir.

Dioxín
Díoxín er fjöldi þrávirkra og afar eitraðra efna sem myndast í ýmis konar iðnaði en stundum líka af náttúrulegum orsökum, t.d. við skógarbruna. Vísindamenn hafa beint athyglinni að þessum efnum vegna eiturvirkninnar. Þau eru mjög fituleysin og hættir því til að safnast fyrir í fituvef.

Nýlega hafa farið fram ítarlegar rannsóknir á díoxíni í nokkrum tegundum íslensks sjávarfangs. Markmiðið var að kanna hvort mengunar af völdum díoxíns gætir í þeim mæli að íslenskar afurðir kunni að teljast varhugaverðar til neyslu samkvæmt alþjóðlegum stöðlum sem nú eru til umræðu. Þessir staðlar hafa þó hvergi verið settir enn sem komið er, enda eru mælingar mjög kostnaðarsamar og aðeins á færi best búnu rannsóknastofnana á sviði snefilefnamælinga. Niðurstöður eru dregnar saman í eftirfarandi töflu sem efstu og lægstu gildi fyrir summu mælinga á 17 díoxín afbrigðum sem eru hluti af því sem almennt er kallað díoxín. Tölurnar sýna pg (píkógrömm) eiturefnaeininga (toxic equivalents, TEQ) á grömm fitu í viðeigandi vef. Niðurstöður eru settar fram með tvennum hætti, annars vegar sem alþjóðlegar eiturefnaeiningar (i.-TEQ) en hins vegar samkvæmt skilgreiningum Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar (WHO) 1998.

Sýni	Fjöldi sýna	pg i.-TEQ / g fitu	pg WHO (98)-TEQ / g fitu
Þorskhold	3	0,2 - 2,2	0,2 - 2,2
Lifur sandkola	11	2,3 - 6,6	2,5 - 7,1
Kræklingshold	5	2,6 - 6,8	2,6 - 6,8
Síld - heil	3	1,4 - 20,6	1,4 - 23,0
Loðna - heil	2	1,1 - 1,8	1,2 - 2,3
Kolmunni - heill	1	3,8	4,3

WHO telur ásættanlega inntöku díoxínefna á dag (tolerable daily intake) á hvert kg líkamsþunga vera 1-4 pg en telur ákjósanlegt að lækka mörkin í 1 pg/dag á hvert kg líkamsþunga. Fullyrða má að þessar niðurstöður benda ekki til mengunar af völdum díoxíns umfram það sem eðlilegt er talið í sjávarfangi í Norður-Atlantshafi og að neyslu sjávarfangs er óþarft að takmarka af þessum sökum. Nýlega hafa einnig farið fram mælingar á svonefndum díoxín-líkum PCB efnum en þau hafa svipaða eiturvirkni og hin eiginlegu díoxínafbrigði. Niðurstöður mælinga voru eftirfarandi:

Díoxín-lík efni hafa lítið verið rannsökuð í sjávarfangi og engir erlendir staðlar hafa verið settir um ásættanleg mörk þeirra í daglegri neyslu.